<<Se o pobo non se comportase mellor,
o goberno destituiríao e elixiría outro novo>>
(Bertolt Brecht)
Unha das acepcións que ofrecen os dicionarios o sobre o verbo <<confinar>> é <<obrigar [a alguén] a permanecer nun lugar ou nun espazo limitado.>>, recalco o de <<obrigatoria>>. Outra é << recluír a algo ou a alguén dentro de límites>>.Isolar, desterrar, internar. Palabras sen alma para retratar o magnitude do drama humano que supón o confinamento forzado na vida de todos e cada un dos cidadáns dun pobo.
Para achegarnos a esa crúa realidade temos que recorrer á ficción, ou mellor devandito á ciencia ficción. Pero non no sentido ao uso de algo literario, como invención, que adoita acompañar ao xénero. Senón ao que as ciencias humanas, e neste caso específico á psicoloxía social, ten estudado sobre o distanciamento ao besta. Este illamento por clausura que agora circula como moeda da profilaxe cívica baixo o apelativo placebo de <<confinamento>>. Un clásico é a obra <<Internados. Ensaios sobre a situación social das enfermidades mentais>>, do canadense Erving Goffman. Texto pioneiro, publicado en 1961, catro anos antes de que Michel Foucault dese á luz a súa espléndida <<Historia da tolemia na época clásica>>. Considerado <<o pai da microsocioloxía>>, Goffman investiga o que o <<confinamento>> supón como disfunción, alteración na percepción da normalidade, quebranto traumático, unha patoloxía que asimilamos regularizando a anormalidade dunha nova cotidianidade imposta. O que se categoriza como <<institución total>>.
Fala Goffman: <<Unha institución total, afirma nas primeiras liñas da súa introdución- pode definirse como un lugar de residencia e traballo, onde un gran número de individuos en igual situación, illados da sociedade por un período apreciable de tempo, comparten no seu peche unha disciplina diaria, administrada formalmente>>. Circunstancias que asocia fundamentalmente a <<hospitais psiquiátricos>>, adxudicando aos afectados <<a situación do paciente internado>>. Traza que, mutatis mutandis, achéganos a esa sensación de sentirnos tratados como criaturas irresponsables, dignas de ser conducidas paternal e *despóticamente polas autoridades competentes, e por suposto reos de suspender dereitos implícitos na condición cidadá. E finaliza esa breve apertura consignando o catro atributos que enseñorean ao confinamento en institucións totais. A saber: o primeiro constata que <<o ingreso dos internados non é voluntario>>; o segundo <<considera os primeiros efectos da institucionalización sobre as relacións sociais que o individuo mantiña antes de converterse en internado>>, o terceiro fala de <<a adhesión que se espera que manifeste o internado cara á súa cela, e en detalle á forma en que os internados poden establecer certa distancia entre si mesmos e aquelas expectativas>>; e un último achega do <<rol da perspectiva médica no que refire a dar a coñecer ao internado a realidade da súa situación>>.
Non imos facer unha trasposición exhaustiva do conxunto de <<Internados>> para non prexudicar a vontade didáctica que nestes momentos estimo debe acompañar a calquera artigo que trate sobre o COVD-19 e o seu contexto. Pero como mostra do que arriscamos nesta contenda que ha *justificado borrar a iniciativa e o protagonismo da sociedade civil baixo os acordes dun <estado de excepción>>, ocultado baixo a rúbrica de <<estado de alarma>> (Operación Balmis, di o JEMAD nas súas diarias alocucións), imos engadir varias apreciacións máis de Goffman. Por exemplo, onde fala da disociación do vínculo social e as estratexias para a resiliencia:
-<<As tendencias á solidariedade, como as que se manifestan na fraternización, e na formación de camarillas, existen, mas en número limitado>>;
-<<O interno retira a súa atención de todo canto non sexan os feitos fundamentais referidos ao seu corpo, que ve nunha perspectiva distinta á doutros que están presentes>>, o que Goffman cualifica como <<regresión situacional>> ou <<retroceso a unha vida vexetativa [que] representa o mesmo axuste que o de certas formas de despersonalización aguda>>;
-A <<liña de intransigencia [mediante a que] o interno enfróntase coa institución nun deliberado desafío [co] resultado ás veces dunha elevada moral individual>>;
-A tentación de <<colonización>> cando se constrúe, pois, unha vida relativamente pracenteira e estable, co máximo de satisfacción que pode conseguirse dentro da institución>>;
-O risco de <<conversión>>, desde o momento en que <<o interno parece asumir plenamente a visión que o persoal ten del, e empéñase en desempeñar o rol do perfecto pupilo>>;
-A perigosa escalada taxonómica que vai do <<colonizado>> ao <<converso>>, propiciando unha <<segunda natureza>>: <<Mentres o interno colonizado constrúe para si, cos limitados recursos ao seu alcance, algo bastante parecido a unha comunidade libre, o converso toma unha orientación máis disciplinada, moralista e monocroma, presentándose como aquel cuxo entusiasmo institucional pode contar o persoal en todo momento>>.
Remato coa citación doutro treito onde, após constatar <<que nas institucións totais adoita producirse unha clase e un nivel peculiares de egoísmo>> e á vez cáese nun exceso de compaixón de si mesmo>>, alértase sobre a conveniencia de manter certas accións e rutinas creativas para manter a integridade moral, persoal e social (que cada leitor encha pola súa conta esta casa de seleción no diario de campaña da pandemia). <<Infelizmente, á insuficiencia destas actividades débese precisamente, un dos máis importantes efectos de privación, propios das institucións totais>>.
Até aquí Goffman e o seu libro <<Internados>>. Ainda que a realidade é túzara. E o que maioritariamente nos atopamos na caixa de ferramentas para levar a pandemia parécese máis ao momento de non retorno do dilema do prisioneiro que a manuais de resistencia (por parodiar ao telepredicador de <<o que faga falta, onde faga falta e cando faga falta>>).
Mesmo persoas solventes e con probado ascendente progresista incorren indirectamente na ideoloxización da pandemia. Cesar Rendueles, profesor de Socioloxía na Universidade Complutense de Madrid, foi o último en significarse nesta disciplina. Fíxoo a través dunha columna de opinión publicada o pasado domingo 29 de marzo no diario El País, medio do que é colaborador asiduo. O artigo non ten perda. Seu é o mérito de denunciar con rotundidade o crecente proceso de militarización con que se está abordando a crise. Fala Rendueles da <normalización do linchamento social>>; de que <<temos unha patrulla cidadá detrás de cada veciño>> e de que <<a España dos balcóns era o país dos chivatos de terraza>>. Non lle falta algo de razón. Mais non tira todos os ensinos debidos. Parece descoñecer que estamos abocados a unha <<institución total>>, e que este tipo de confinamento (obrigado, forzoso, imposto, pola súa propia natureza) ten denominación de orixe no titular do Estado. Neste caso o goberno de coalición de esquerda <<rotundamente progresista>, que é quen, ostentando un mando único e integral, ostenta o poder soberano aquí e agora. Ele ditou por Real-Decreto Lei o estado de alarma e demais normas complementarias, así como a posta en cena do parte diario cívico-militar. O que, a forza de sermos rigorosos, debería levarnos a sinalar principalmente nesa dirección como a causa primeira do efecto que con tanta xustiza denuncia na base da sociedade, naquel momento <<uns entregados>>. Non, ao longo do texto non se atopa ningunha referencia ao goberno en exercicio. Tampouco se acha o termo <<esquerda>>. Se, pola contra, utiliza o contexto do <<incendio do coronavirus>> para espetar a <<a dereita radical>>, a <<unha extrema dereita>>, e terminar anotando que <<En realidade, un país en corentena parécese moito ás distopias políticas da nova ultradereita: o Exército na rúa, chamamentos á unidade nacional, limitación do poder económico, comunitarismo represivo e roldas de prensa en prime time a cargo dun xeneral cuxos comunicados parecen un diálogo refugado da escopeta nacional>>. Impecable, agás que todo o devandito é produto, por dereito propio, do goberno de coalición de esquerdas imperante.
A ideoloxización do coronavirus, que non é de dereitas nen de esquerdas, é a outra praga á que temos que enfrontarnos. Non hai día que pase que uns e outros, a través das súas canles de comunicación e tertulianos adscritos, non traten de arrimar o ferro á súa sardiña. O que ocorre é que a algúns se lles nota máis e alén diso son máis acañados e xornaleiros, e a outros se lles nota menos e encima parten gañadores na nosa confianza ética.
O mesmo día en que aparecía o brillante artigo de Rendueles, na páxina de en fronte podía lerse un editorial de urxencia sobre a cuestión de marras. <<Primeiro prazo>> dicía a súa cabeceira, e representaba unha chamada ao siso, tan escasa en ocasións críticas, buscando ensinos nas virtudes do consenso que fecundou a transición. <<A resposta á pandemia esixe un compromiso co Estado democrático>>, proclamaba, aínda que máis adiante aclaraba que o seu concepto de <<compromiso>> pasaba por acatar disciplinadamente os actos do Goberno sen fendas nen críticas. <<Significa que cada responsabel político pse preguntar honestamente se sería capaz de ofrecer mellores solucións. Se a resposta é negativa, só cabe apertar dentes e pechar filas>>, sentenciaba.
O aroma do confinamento da crítica? Encaixa como especulación, e se lle dermos o benefício da dúbida. Se non fose porque <<o xornal global>> non predica co exemplo. As capas da sección Madrid dos últimos días son a súa principal testemuña de cargo negativo. Eis a proba da tres últimas “primeiras” do encarte referido esgrimidas con tipografía rechamante: <<Os avións pantasma de Díaz Ayuso>> (sábado 28); <<Almeida acapara os focos>> (domingo 29) e <<A solidariedade rexeita a solidariedade das impresores 3D>> (luns 30)” aínda que a verdade era que non foran homologadas por sanidade.
Cando isto rematar, cando escampe, será difícil pór en orde as desfeitas ocasionadas no sistema público de saúde e suturar os terribles costuróns da pandemia na economía. Porén, o máis caro, sen dúbida, o que levará décadas arranxar, será recuperarmos a reputación como país tras o embarazoso espectáculo oferecido por goberno e autoridades políticas, o devandito comandoo único e integral na loita contra a crise. Un inmenso ridículo do imperio da boina e capuz, charanga e pandereita.
