Nin quito nin poño Rei,
pero axudo ao meu señor
(Bertrand du Guesclin)
Todos os actores políticos implicados coinciden en considerar como unha Segunda Transición o novo ciclo institucional que se abriu tras as eleccións xerais do 20-D. Tamaña confluencia entre distintas formacións e líderes de diferentes xeracións induce unha certa positivación do feito transicional. O bo pano na arca véndese. Se despois de 37 compridos anos desde que se inaugurara a Primeira Transición (PT) aínda necesitamos outra Segunda Transición (ST) é que estamos nunha viaxe interminable. Rumbo a ningures.
E se a esa metamorfose que nunca culmina, engadimos que a PT tivo que pagar un prezo en especies medido en renuncias varias asumidas polos partidos e dirixentes comprometidos, non é descartable que nesta ST pilotada polos políticos que toman a substitución daqueles pioneiros tamén teña un custo, aínda que esa servidume ocúltese á opinión pública verbalizando grandes avances, saltos adiante e progresos mil. Como ocorreu entón, aínda que para percibilo en toda a súa dimensión haxa que ter unha mochila de dilatada experiencia vital. Por iso, a retórica da boa nova capta sobre todo as vontades máis novas, sen o fodido lastre da memoria crítica e vixiante. Fe de principiantes.
Con todo, os feitos son túzaros, máis unha vez, e as esperanzas aladas. Entre esta Segunda Transición e a Primeira fundacional hai moitas máis semellanzas que contradicións. Tanto en canto ao tempo e lugar en que ambas se inscriben, como nesa tarifación que os nosos políticos concursantes asumen para comparecer ante a historia. É o que Gregorio Morán, nun libro xa curtido de anos que agora revive para despistados, denominou “O prezo da Transición”.
Vaiamos por partes. Falemos do contexto que mimetiza a esas dúas transicións que coa contundencia dunha pinga malaia soporta resignadamente o pobo español abaixofirmante. Cinco son as pautas que entrefrebran a ambos os procesos: crise económica internacional; crise política interna; nova clase dirixente e performance rupturista.
1.Crise económica internacional. Como se tratase dun “fatum”, ambas as transicións cabalgan a lombos de senllas crises económicas do modelo capitalista imperante. Na Primeira Transición centrábase no petróleo, cuxo brusco incremento do custo crebou a dinámica das economías occidentais en 1973 e 1979, ensombrecendo as expectativas de crecemento dos países máis desenvolvidos. Pola súa banda, a Segunda Transición formúlase sobre as ascuas dunha crise financeira global que tenta saldarse cunha monumental transferencia de renda de abaixo acima. Robin Hood ao revés: tirarllo aos pobres para darllo aos ricos a través do artefacto Estado. Ou se se quer, socializando as perdas e privatizando os gaños.
2.Crise política interna. Ese foi o marco recorrente no que se fraguaron ambas as transicións. Na 1975-1978 o detonante foi o fin da ditadura franquista por esgotamento físico de quen encarnaba aquel réxime. Na de 2008-2015 o factor desencadenamento ancórase na obsolescencia do bipartidismo imperante entre PP e PSOE, os partidos que en representación do espectro ideolóxico conservador e socialdemócrata patrimonializaran o poder.
3.Nova clase dirixente. Loxicamente, para que exista unha oferta política alternativa á debalante, e dado que nas modernas sociedades mediáticas o poder se visibiliza en personalidades-daimon, a aparición dunha nova clase dirixente é condición sine qua non para a reprodución do sistema. Precísanse formacións emerxentes con suficiente credibilidade para atraer a confianza dos sectores sociais que senten desafiuzados polas elites caducas. Na Primeira Transición ese papel desenvolvíao Santiago Carrillo polo PCE e Felipe González polo PSOE, e na Segunda Transición Pablo Iglesias e Albert Rivera, por Podemos e Ciudadanos respectivamente.
4.Ruptura como performance. Dado que o encadeamento de ambas as transicións sen solución de continuidade expresa un periplo virtual, unha ruptura espectáculo forma parte de ritual deste tipo de procesos políticos. Na Primeira Transición chamouse “consenso” e na Segunda aínda se busca nome. Pero o que xa se adiviña é a doutrina que se manexa para xustificar semellante abandono. E aquí, de novo, o pasado retrata o futuro: chámano “correlación de debilidades”.
E do con contexto ao texto. O prezo da Primeira Transición foron as renuncias que aceptou un esquerda determinante a cambio de entronizarse no futuro réxime. Tamén en catro magnitudes: forma de Estado; modelo económico; dereito de autodeterminación e alianzas militares. Todas elas previa promulgación dunha Constitución que fixaba as regras do xogo e o número clausus de xogadores.
1.Forma de Estado. A restauración borbónica na figura de Xan Carlos de Borbón como xefe de Estado, tal como dispuxera Franco, título ao que a Norma Suprema engadiu a súa condición de xefe das Forzas Armadas e a inmunidade legal.
Ao aceptar esta condición, PSOE e PCE estragaban a tradición republicana de 1931 contra a que se perpetrou o Alzamento militar, e de paso lexitimaba unha amnistía sobre os crimes da ditadura con esquecemento das súas vítimas.
2. Modelo económico. Do modelo económico de economía planificada e semiautárquica, do franquismo con brotes tecnocráticos no último período, sucedeu un de capitalismo extractivo e bancarización inserido nun mercado común europeo, co referendo dos partidos políticos e os sindicatos recentemente legalizados asinantes dos Pactos da Moncloa.
3.Dereito de autodeterminación. Foi un dos supostos ideolóxicos da esquerda que antes se caeu da programación. O artigo segundo da Constitución, consagrando a unidade territorial de España, era a pedra de toque do atado e ben atado para a transición da ditadura á democracia, e baixo esa advocación PSOE e PCE iniciaron o seu compromiso histórico coa monarquía parlamentaria.
4.Alianzas militares. Foi o exemplo máis nídio de continuísmo. Á cesión de bases militares para Estados Unidos en territorio español pola ditadura seguiu a entrada na OTAN dos demócratas. Aínda que esa abdicación a iniciativa do felipismo supuxo a ruptura da esquerda, e provocou o nacemento de Izquierda Unida (IU) logo de fagocitar o PSOE á maior parte dos cadros do PCE.
As renuncias da Segunda Transición están en fase indiciaria, mas habelas hainas. Agás o principio de autodeterminación, agora resucitado como “dereito a decidir”, que segue no beirado ás topadas, todas as demais xa foron “transadas” polos grupos emerxentes, émulos, mutatis mutandis, daqueloutra oposición antifranquista da Primeira Transición. Atallando: ninguén reivindica a República e tragan coa monarquía de Felipe VIN; o capitalismo neoliberal está a recado porque a derrogación da reforma do artigo 125 da Constitución que o reafirma non figura nas prioridades da esquerda, e o da OTAN facendo parte da paisaxe, con aspectos chuscos como que Podemos fichase ao anterior xefe do Estado Maior das Forzas Armadas como referente de autoridade para os posibles “casus belli”, cargo que ostentaba cando Zapatero autorizou que España fose a sede da base naval de escudo antimisiles de EE.UU (a OTAN ao cubo).
O eterno retorno.
