off
Movementos sociais, Opinión, Pensamento, Política — 14 Setembro, 2017 at 09:04

Sen evolución non hai revolución

por Rafael Cid

Encanto loitan separadamente,
son derrotados xuntos
(Tácito)

A “revolución” é un dos mitos modernos máis tenaces. No sentido en que Georges Sorel entendía o termo “mito”. Como unha crenza capaz de axitar xentíos máis aló do sentido común e a lóxica. Dicir revolución é abrir as portas a un mundo tan descoñecido como ansiosamente esperado. Un desiderátum. Algo profundamente transformador que pervive no imaxinario común por encima das xeracións. E tamén dos éxitos ou frustracións que cultivasen as revolucións que na historia foron. Segundo a óptica con que se ollar, pode ser o elixir ou o opio do pobo. Tótem e tabú. Abenzoada por uns e maldicida por outros, a revolución acompáñanos como a sombra á luz do sol. Tan persistente é o seu imanencia, que o adecuado sería falar de “revolución permanente”, no senso de estar sempre no punto de mira. O raio que non cesa. Unha ilusión hipnótica que, precisamente pola complexa amálgama de que se nutre, leva un plus de difícil realización. É seguida e perseguida porque case nunca se logra plenamente.

Quizais porque arrastra un problema filosófico de identidade. Trátase dun conceito orixinalmente alleo á esfera política. A súa acta de nacemento hai que procurala no universo da ciencia. A primeira vez que se rexistra a expresión “revolución” é na obra-prima do astrónomo Nicolás Copérnico “A revolución das órbitas celestes” (1543). Con esa inédita denominación na altura o sabio polaco quería indicar que o seu achado estaba destinado a modificar radicalmente todo o até entón sabido sobre o firmamento. Insería o que moito máis tarde se cualificaría como unha “mudanza de paradigma”. Esa é a mística que tratarían de inocular na conciencia das xentes quen no ámbito do político empezaron a falar de “revolución” como ruptura civilizadora. Certamente ao mesmo tempo en que prosperaban as “autopías” como futuribles positivos no terreo do social. Unha afinidade polisémica que semellaba tranzar sutís equivalencias entre o “revolucionario” e o “utópico”. Mimetismo que no memorial ideolóxico da esquerda anticapitalista adoita situarse no “socialismo científico”, conceito que suma ao colectivo pròprio do socialismo o teórico científico afín ao proxecto utópico. O “non lugar” ideal que podería chegar a existir para deseñar unha sociedade xusta, próspera e feliz.

Evidentemente, nese tránsito do científico ao político, a revolución mutou algunhas das súas características básicas. A principal, a da súa subxectividade continxente. Se no campo da astronomía a revolución era unha fazaña atribuíble á capacidade dun individuo sobresaliente (Copérnico no exemplo), o da política non se entendía sen a mobilización fáctica dun colectivo proactivo. As revolucións, coma se denotase a súa toponimia institucional, son empresas de multitudes insurxentes. Só a revolta das masas parece capaz de cebalas con resultados (de que lado caian esas algarabías é outro cantar). Ese feito diferencial, do particular ao plural, é a resistencia a vencer polo rumbo sucesorio introducido no vaivén que vai desde a ciencia á política. Semellante dismetría arránxao a política ao uso fiando o seu control e xestión a unha luminaria vangarda abanderada por líderes providenciais.

Desta forma, onde antes había unha experiencia autónoma e horizontal instálase outra heterónoma e piramidal. En realidade unha experiencia diferida, e por tanto dexenerada. Non hai pois corte co pasado (como o houbo coa viraxe do teocentrismo ao heliocentrismo da revolución copernicana). Porque axe desde unha produción autocrática de normas convocadas sen virtude para suplantar ás precedentes. Como afirma Arthur N. Prior “é imposibel deducir unha conclusión ética a partires de premisas completamente non éticas” (citado por Han Kelsen no seu “Teoría pura do Dereito”). E tanto a heteronomía como o verticalismo que o seu exercizo implica, adoecen desa falla seminal de eticidade. Porque impiden a asunción de responsabilidade que acompaña á volición do individuo autónomo.

Estamos nun territorio procedimental que a democracia parlamentaria resolve utilizando o expediente da “representación”. Ou sexa, coa ficción xurídica de que un individuo ou ente posúe os atributos necesarios para actuar en lugar doutros moitos individuos, que son os auténticos portadores de dereitos e obrigacións. Na xa citada obra de Kelsen o eminente xurista austriaco argumenta respecto diso: “Nesta atribución das obrigas que cumpre, e dos dereitos que exerce o representante legal ao incapaz de feito, atribución en que radica a esencia da representación legal, atopamos unha operación intelectual análoga á que permite atribuír á comunidade xurídica constituída por unha orde xurídica a función desempeñada por un individuo determinado por esa orde xurídica”. Non hai liberdade sen responsabilidade, e ese é o vínculo ético que o fetichismo da representación destrúe. O que sempre envolve un déficit de realización.

Todas as revolucións habidas han seguido, mutatis mutandis, ese formato de xibarización e hierarquización. A americana de 1776; a francesa de 1789 e a rusa de 1917. Un modelo que inevitablemente leva insiro un mandato descendente de división do traballo, de arriba-abaixo. Son uns representantes, a cúpula directiva, quen administran o valor “revolución”, e non o pobo en cuxo nomee execútase vicariamente o ansiado cambio. Desta maneira, no que debería ser a culminación da democracia (o goberno do pobo, polo pobo e para o pobo) introdúcese un elemento de despotismo e subordinación. Así, a revolución realmente existente asume unha disciplina axiolóxica que purga a autonomía e refuta a horizontalidade. Por iso as revolucións, cando decaen, fan volver ás sociedades á casa de saída. Actúan como un bumerán que introduce no organismo social á vez o peor do vello e da novo paradigma. Así, o que se presentou como unha crucial disxuntiva entre socialismo ou barbarie, pode derivar nunha funesta concorrencia de socialismo e barbarie.

Transvasar o mecanicismo da ciencia (proba e erro) daquela revolución cuantitativa á indeterminación das accións humanas é tanto como confundir o que supón un acontecemento co que significa un proceso. Acontecemento, ergo suceso extraordinario, foi o que envolve o revolucionario descubrimento persoal de Copérnico. Proceso, pola contra, é o fluxo cualitativo que, quéirase ou non, vincula a toda verdadeira transformación humana ao longo dun tempo de maduración-maceración. E iso non se obtén con fórmulas matemáticas senón con cambios na conciencia da xente. Perspectiva de imprevisible concreción, por outra banda, cando se parte da alienación que supón a heteronomía e a hierarquización “revolucionarias”. Facetas ambas as duas dun ventriloquismo que, como sucede no xogo político convencional, adoita aceptarse pola dificultade que envolve a dimensión a gran escala. Igual que a democracia directa só pode implantarse con garantías en contornas limitadas, resulta inverosímil que a revolución a protagonicen as masas de punta a cabo.
O avatar “revolución” ten, no entanto, un substrato epistemolóxico que convén lembrar aínda que sexa brevemente. Nele coinciden diferentes inputs e outputs. O fenoménico (o que percibimos polos sentidos) co neuménico (o percibido pola razón). O razoamento inductivo, coa súa lóxica de abaixo arriba e do particular ao xeral, e o deductivo, o seu invés. E mesmo o aserto do individualismo, como esfera de acción particular, que unha mala práctica parece enfrontalo ao social, cando é a súa razón de ser (por iso é polo que ás veces reivindíquese renomealo como “dividuo” para eliminar o estigma que supón o prefixo solipista, excluínte e isolacionista “in”). Todos estes factores están presentes nesa amálgama biunívoca que flúe sobre o acontecemento e o proceso conformando o cambio de paradigma revolucionario.

Porén, iso non quer dicir que deba refugarse a perspectiva autogestionaria que está na natureza humana. Pódese e débese aprender a pensar historicamente. Fronte aos impactos negativos que para a sustentabilidade do planeta supoñen os esquemas de concentración do poder e a riqueza, parece lóxico opor cada vez con máis rigor outros de decrecimento político e económico, inseridos nos valores da democracia de proximidade e do principio de subsidiaridade. Porque non hai liberdade sen responsabilidade nin responsabilidade sen liberdade. Iso entendérono moi ben os fundadores da Primeira Internacional (AIT), cando no seu manifesto fixaron os dous alicerces da asociación. Un reivindicando a autonomía e a horizontalidade: “A emancipación dos traballadores ten de ser obra dos próprios traballadores”. Outro, referindose a súa conciencia como persoas libres e responsabeis: “Non máis dereitos sen deberes, nen máis deberes sen dereitos”. Ambos os preceptos abandonados á súa sorte cando, por mor da eficacia na carreira cara ao poder, cedeuse á tentación exclusiva e excluínte da loita partidaria e a representación parlamentaria. Desde entón a cuestión non é tanto quen manda aquí, senón porqué obedécese. O mapa non é o territorio.

Alain Badiou, un pensador nada pracenteiro cos orzamentos da acción directa, aínda que xa escarmentado de antigas posicións totalitarias de corte maoísta, incide na matriz dese custo de realización ao destacar que “o individuo é algo dado, mentres o suxeito é unha construción”. E é nese padrón onde necesita inspirarse o fenómeno revolucionario, tomando como referencia o que hai de xenuíno estable no cambio de paradigma. O que significa pasar do acontecemento puntual, o cambio brusco formalizado por un colectivo teledirixido, ao proceso evolutivo metabolizado no seu quefacer diario por individuos que levan á práctica o ideal que predican. Certamente, non se trata de opcións perfectas. Nun caso existe o risco de que a natureza rexeite a prótese artificial que serve de panca ao acontecemento revolucionario. E no outro, cabe que deba dilatarse un tempo para que a simbiose do proceso sexa asimilada polo suxeito social. O vivir a utopía que dicían a antigos fronte ao lóstrego revolucionario a divinis. A verdadeira propaganda polo feito. A exemplaridade.
Non hai revolución sen evolución persoal en coherencia de meios e fins. A irresponsabilidade que procura a delegación representativa do autor ao actor é un activo placebo que leva chumbo nas súas ás. Ser libre significa ser responsabel. Un suxeito de dereitos e obrigas que vincula o particular co colectivo nun mesmo ecosistema. O zoon politikon de Aristóteles. Cando aceptamos que a moeda mala da quimérica mediación suplante á boa da acción directa, estamos tapizando o camiño para a dominación e a explotación (que envilece tanto ao oprimido como ao opresor). Para que o todo cambie (a revolución da ficticia persoa colectiva) é preciso que previamente o fagan as partes integrantes (a evolución da persoa vital).

“A natureza non avanza a saltos” (Linneo).

(Nota. Este artigo foi publicado en castelán no número de setembro de “Rojo y Negro”)

Deixar unha resposta

— required *

— required *

off
%d bloggers like this: