off
Movementos sociais, Opinión, Política — 23 Abril, 2017 at 06:33

O sindicalismo perante o fin do traballo

por Rafael Cid
" Como podo saber o que eu penso
  até eu ver o que eu digo? "
 W.H. Auden

Desde que Alfred Marshall publicará os seus Principles, alá polo ano 1890, catalogando a economía como disciplina específica, os factores de produción consignados tradicionalmente foron tres: terra, traballo e capital. Todos eles considerados como recursos escasos e susceptibles de usos alternativos para lograr o obxectivo de satisfacer as necesidades humanas. Mesmo, unha das súas estirpes teóricas máis influentes, a que vai desde Adam Smith a Carlos Marx, pasando por David Ricardo e Pierre-Joseph Proudhon, postulou que o “traballo” ocupaba o centro do sistema, e que da súa contía e adecuada administración dependía o custo de produción das mercadorías. En gran medida, esa concepción valor-traballo informou a etapa da civilización industrial, nos seus diferentes e continuados episodios de renovación, dando lugar a unha dinámica social que gravitaba sobre a dualidade entre traballo e capital. As organizacións obreiras xorden e institucionalízanse á calor desa perspectiva á vez antagónica e concorrente.
Con todo, hoxe esas certezas de outrora estanse desvanecendo ás alancadas. O traballo xa non goza da condición de ben intrinsecamente necesario senón que, pola contra, comeza a ser excedentario e até desnecesario. Diferentes ondas da revolución tecnolóxica mutaron a vella concepción do homo faber como cemento social. A utopía dunha robótica liberalizadora que permitise á xente dedicarse a cousas máis pracenteiras xa é formalmente unha realidade, mas chega como distopía usurpadora. Irrompe para disputar “a dignidade do traballo” ás persoas, excluíndoas do proceso produtivo e cuestionando o seu papel protagonista para ?gañarse a vida?. Inúteis e prescindibeis pola súa limitada eficacia,o paradigma da história cinzelado no princípio sagrado do traballo chega ao fin.

O traballo xa non goza da condición de ben intrinsecamente necesario senón que, pola contra, comeza a ser excedentario e até desnecesario

Os síntomas están á vista. O desmantelamento do fugaz “Estado de Benestar”, erixido grazas ás achegas de asalariados e empresarios (traballo e capital) en períodos de desenvolvemento sostido e emprego xeneralizado, non é só o efecto dunha brusca crise económico-financeira. A súa arremetida anticipa a obsolescencia do factor humano no ámbito mercantil ante a avasaladora presenza das máquinas intelixentes. A sociedade inspirada na liturxia da forza de traballo bátese en retirada. O traballo remunerado, razón vital da humanidade contemporánea, é cada vez máis ínfimo e degradante. A súa desequilibrada e feroz competencia entre oferta e demanda fai estragos onde antes brillada a solidariedade dos produtores. O devalo dos partidos socialistas e os sindicatos de clase, atrincheirados nos seus respectivos numerus clausus, son espasmos desa transformación imparable que progresa aniquilando emprego.

Unha guerra que o capital está a gañar sen apenas ter que dar a batalla porque levamos ao inimigo nas hormonas. Sempre se ritualizou o traballo como un referente universal, co seu correlato disciplinario de hierarquización, coerción e obediencia. Molde do pensamento único. Sen diferencias ideolóxicos. Desde a dereita á esquerda, liberais e fascistas, todos os  ismos políticos coñecidos desde a Revolución Industrial sustentaron as súas propostas de organización social sobre o altar do traballo. É a idea forza que todo o xustifica. De aí a resignación sistémica de moitas persoas felizmente “ocupadas” ante o letal avance do paro e a exclusión entre os máis vulnerables e desfavorecidos da súa contorna. Ou a teimosia  con que traballadores fixos defenden o seu posto en empresas e actividades nocivas e a miúdo criminais (centrais nucleares, fábricas de armamento, industrias contaminantes, e un longo etcétera). Non hai conciencia de clase nin loita de clases porque o mundo do traballo que coñecemos empalidece.
A hexemonía da automación e a robótica significa a longo prazo o inexorabel devalo de categorías políticas como “alienación e “explotación”, bichas da doutrina socialista, a que predicaba “de cada un segundo a súa capacidade e a cada un segundo o seu traballo”. Tamén introduce un rumbo de negatividade na distribución da riqueza acorde coa contribución dos factores produtivos, xa en plena minusvaloración do activo traballo. De aí a crecente precarización da existencia na sociedade capitalista do século XXI e a súa exponencial desigualdade carente da necesaria racionalidade. O grao de desemprego previsto na madurez do capitalismo de última xeración polo impacto combinado da financeirización da economía, as novas tecnoloxías e a robótica aproximásese ao paro masivo do primeiro capitalismo fabril, aínda que as características de ambas as etapas son diametralmente opostas, de abundancia nun período e de estreitezas noutro. É coma se a lei de rendementos decrecentes instalouse desastrosamente no proceso civilizatorio contra a maioría asalariada, un “exército de reserva” abandonado á súa sorte. Todo o cal envolve un imaxinario social no que a dominación, lonxe de desaparecer, adquirirá formas de expresión máis sofisticadas e inhumanas.
Porén, non debería ser así de prevalecer as formulacións de autodeterminación que fundamentaron a Primeira Internacional de Traballadores, a única que soubo intuír o contexto opresivo insiro no ideario stakhanovista e a servidume anexa á dependencia tecnolóxica. Desde ese punto de vista o fin do traballo asalariado debería alumar a era da autorrealización. O novo imperativo moral está na amortización do traballo, un termo que na súa etimoloxía latina tripalium utilizábase para designar o aparello utilizado para a tortura e o castigo dos escravos. Mas para esa abordaxe precísase unha nova mentalidade e outro instrumental cívico. E sobre todo, non valen as institucións actuais cuxa función principal é preservar o statu quo. Os acenos de identidade da sociedade do pos-traballo deben prefigurarse, na teórica e na práctica, desde a experiencia da libre asociación, pondo todo o potencial que ofrece o arsenal tecnolóxico ao servizo dun auténtico estado de benestar xeneralizado.

Nese marco a pregunta obvia é saber se o sindicalismo que enrola a traballadores será parte da solución ou do problema. Se saberá reinventarse para asumir os retos da invasión das máquinas como criaturas do capital ou se enrocará nas súas esencias. Unha tarefa vedada a aquelas organizacións que permanecen ancoradas na mística do traballo e permeabel a aquelas outras que, como o anarcosindicalismo, naceran con alvos menos corporativos.

Pola súa traxectoria histórica, o anarquismo e o movemento libertario deberían liderar a gran reflexión sobre a convivencia de ir alén do mercado laboral, aquí e en diante.

Iso ocorre porque somente a partir da súa óptica ruturista pódese construír un cenario consecuente contra a dominación do capital. O que non significa renunciar a treitos reformistas como a renda básica universal ou a drástica rebaixa da xornada laboral sen diminución salarial. Aspectos que deberían considerarse como unha ximnasia de mantemento para avanzar teleolóxicamente cara a desconexión mental. Sería un mal negocio asumir eses cambios imprescindibeos á conta de privatizar servizos públicos esenciais como a sanidade e a educación, ou consolidar regresións en dereitos como o seguro de desemprego, as pensións e outros até antonte inseridos no marco do agora renegado Estado de Benestar. Iso suporía unha transferencia de renda desfavorabel e confiscatória para o conxunto da poboación baixo a especie dun populismo altruísta, a nova face do panóptico capitalista na era robótica. Tamén os animais son parte da clase traballadora.
Do mesmo xeito que a revolución, o traballo ten un pedestal no devir do movemento obreiro. Lusco e fusco dunha mesma realidade, acompañou ás súas loitas durante séculos. Nen sequer na disputa entre socialistas autoritarios e antiautoritarios púxose en cuestión o valor-traballo. Marx e Bakunin inseríano no centro da emancipación, e os libertarios lograron o seu maior ascendente social baixo o formato anarcosindicalista, como organización en defensa dos dereitos e liberdades da traballadores fronte ao capital. Mas hoxe en dia fosilizar  esa taxonomía, aliás  tamén reivindicada no seu día pola extrema dereita co vehículo do nacional-socialismo, empeza a ser un anacronismo.
Iso xa o entenderan os primeiros demócratas gregos na súa forma pervertida, e revolucionarios comprometidos como Paul Lafargue. A perspectiva da automatización, a informatización e a robótica sinala na dirección dunha esixencia: a de emanciparnos do traballo mercadoría. Porque de perpetuarse a primacía do homo faber corremos o risco, como teme Viviane Forrester, de terminar crendo que “hai algo pior que a explotación do home polo home: a ausencia de explotación”. É o tempo de pensar nun mundo sen “traballos forzado” e por tanto sen submisión nen plusvalía. O mundo novo sempre presentido pola humanidade.

(Este artigo foi publicado no número de Abril do xornal Rojo y  Negro)

Deixar unha resposta

— required *

— required *

off
%d bloggers like this: